Akşam Ezanı ve Zamanın Fiziği: Bursa Ufuklarından Şehir Ritmine 5 Perde Arkası Detay

Akşam ezanı diğer vakitlere göre çok daha tempolu ve hızlı icra edilir. Açıkçası bunun arkasında tamamen astronomik bir süre darlığı yatıyor. Güneş diskinin batmasıyla başlayan akşam vakti, batı ufkundaki kızıllığın (şafak-ı ahmer) kayboluşuna kadar geçen yaklaşık 60 ila 75 dakikalık dar bir aralığa sıkışmıştır. Türk din musikisi geleneğinde bu aciliyet Segâh makamıyla kodlandı. Cami müezzinleri, cemaatin iftarını açması ya da namazı vaktin sonuna bırakmaması için yüzyıllardır aynı kuralı uygular: Tiz perdelerde başlayan ama uzatılmayan, dingin fakat seri bir okuyuş tarzı tercih edilir.

Coğrafya her zaman düz bir ufuk çizgisi sunmaz. Bursa gibi 2.543 metrelik bir kütlenin eteklerine kurulan şehirlerde gün batımı hesabı, yüzyıllar boyu astronomların kriz noktası oldu. Dağın heybeti güneşi erken gizlese de astronomik olarak batış henüz gerçekleşmemiştir. Bursa Ulu Cami ve Yeşil Cami muvakkithanelerinde görev yapan Osmanlı astronomları, deniz seviyesine göre yapılan standart hesapları bir kenara bırakıp 'ufuk inhitadı' (ufuk alçalması) düzeltmesini manuel olarak hesaplamak zorundaydı. Arka plandaki hesap ise netti: Şehirde ezan vaktinden 3 dakika önce okunacak bir ezan, doğrudan oruçların veya vakitlerin bozulması demekti.

Modern algı günü gece yarısı 00.00'da başlatır. İşin aslı, kameri takvim mantığında gün devri tam akşam ezanı anında yaşanır. Güneşin batışı bir günün finali değil, yeni bir 24 saatin ilk dakikasıdır. Perşembe akşamı ezan okunduğunda dini takvimde cuma gününe adım atılmış olması bu mekanizmanın en somut göstergesi. Osmanlı gündelik yaşamında da esnafın dükkân kilitlediği, 'ezani saat' ayarlarının her akşam gün batımında 12.00’ye eşitlendiği o an, şehir bürokrasisinin ve toplumsal düzenin sıfırlanma durağıydı.

Bugün cep telefonumuzdan saniyesine baktığımız namaz vakitleri, kolay bir uzlaşmanın eseri değil. 1910'da Kandilli Rasathanesi'nin temellerini atan Fatin Gökmen, alaturka saat sisteminden alafranga saat düzenine geçişte büyük bir dirençle karşılaştı. Geleneksel muvakkitler pirinç rubu tahtalarıyla güneşin -0.833 derecelik açısal irtifasını ölçerken, modern astronomi atmosferik kırılma katsayılarını devreye soktu. 1920'lerin ortasında hazırlanan ilk bilimsel takvimler, akşam ezanının merkezden dakikası dakikasına senkronize edilmesini sağladı ve şehirler arasındaki yerel 'zaman anarşisini' bitirdi.

Akşam saatleri metropol trafiğinin en hırçın olduğu eşiktir. 85 desibeli aşan korna ve motor sesleri arasında akşam ezanının duyulması, kentsel morfoloji uzmanlarının üzerine çalıştığı akustik bir denklem haline geldi. 1911'de Bursa'yı ziyaret eden Fransız mimar Le Corbusier, anılarında şehrin akşam vaktinde aniden derin bir sükunete bürünüşünü hayranlıkla anlatır. Günümüzde merkezi ezan sistemleriyle tek bir merkezden cami minarelerine aktarılan 100 watt'lık ses sistemleri, kentin en gürültülü caddelerinde dahi birkaç dakikalığına da olsa trafiğin homurtusunu bastıran kentsel bir duraklama yaratıyor.