Tunus ve Kays Said: Arap Baharı'nın Son Kalesini Çözen 5 Taktik Kırılma

Kader anı 25 Temmuz 2021 gecesiydi. Anayasa hukuku profesörü Kays Said, parlamentoyu askıya alıp başbakanı görevden aldığında Tunus halkı sokaklarda korna çalarak kutlama yapıyordu. İnsanlar, on yıldır süregelen koalisyon kavgalarından, yolsuzluk iddialarından ve meclisteki yumruklaşmalardan bıkmıştı. Açıkçası Said, halkın siyaset kurumuna duyduğu öfkeyi kusursuz bir manivelaya dönüştürdü; anayasanın 80. maddesini kendi lehine eğip bükerek yargıyı ve yürütmeyi tek bir imzayla sarayına bağladı. Demokrasiyi kurtarma vaadiyle başlayan süreç, birkaç ay içinde tüm denetim mekanizmalarının fiilen lağvedildiği bir kişisel iktidar projesine dönüştü.

Tunus ekonomisi artık serbest düşüşte. Said yönetimi, IMF ile masaya oturup 1.9 milyar dolarlık kurtarma paketi için ön anlaşma sağladı fakat iş nihai imzaya geldiğinde Cumhurbaşkanı 'dış dikteyi kabul etmeyiz' diyerek masayı devirdi. Arka plandaki hesap ise son derece basitti: IMF'nin şart koştuğu un, şeker ve akaryakıt sübvansiyonlarının kaldırılması, zaten barut fıçısına dönen sokakları anında patlatabilirdi. Sonuç muazzam bir tedarik krizine yol açtı; bugün Tunus'ta market raflarında un veya süt bulmak piyango kazanmakla eşdeğer, devlet hazinesi ise dış borç ödemelerini karşılamak için merkez bankası rezervlerini tüketiyor.

Siyasi sahne tamamen temizlendi. 2011 devriminin baş aktörü Nahda Hareketi lideri Raşid Gannuşi başta olmak üzere onlarca siyasetçi, gazeteci ve iş insanı 'devlet güvenliğine komplo' suçlamasıyla tutuklandı. Said, meclisin yetkilerini kuşa çeviren yeni anayasayı yüzde 30'un altında bir katılımla referandumdan geçirdi; son parlamento seçimlerinde sandığa gidenlerin oranı ise ancak yüzde 11 seviyesinde kaldı. İşin aslı, halk meclisi protesto etmek için değil, sandığın hayatlarında hiçbir şeyi değiştirmeyeceğine inandığı için evde oturdu. Kartaca Sarayı muhalefeti susturmayı başardı ancak karşılığında yönetebileceği meşru bir siyasi zemin bırakmadı.

İçerideki ekonomik çöküşü perdelemek için kusursuz bir günah keçisi gerekiyordu. Said'in Sahra Altı Afrikalı göçmenleri hedef alan ve demografik değişim komplolarına dayanan sert çıkışı, ülkede yabancı düşmanlığını tırmandırdı. Farkı şu: Tunus bu krizi hızla jeopolitik bir koz haline getirdi. İtalya Başbakanı Giorgia Meloni ve AB heyeti, Akdeniz üzerinden Avrupa'ya yönelen botları durdurması karşılığında Tunus'a yüz milyonlarca avroluk yardım paketleriyle koştu. Pratikte Said, insan hakları eleştirilerini Brüksel'in göçmen korkusu üzerinden savuşturup Batı'dan gelen fonları rejiminin ömrünü uzatmak için kullanıyor.

Otokratik pazarlık çöktü. Ortadoğu ve Kuzey Afrika rejimlerinin klasik vaadi bellidir: Özgürlüklerini ver, sana istikrar ve aş sağlayayım. Tunus'ta bugün ne özgürlük kaldı ne de tencere kaynıyor. Gençler arasındaki işsizlik yüzde 40 sınırına dayanmışken, ülkenin en eğitimli kesimleri bile 'Harraga' yani sınırları yakıp kaçak yollarla Avrupa'ya geçme planları yapıyor. Ne polisin uyguladığı sıkı abluka ne de Akdeniz'in sert dalgaları kaçışları durdurabiliyor; Tunus halkı sessizliğini sandıkta değil, açık denizde hayatını riske atarak bozuyor.